Standart Nedir? Bir Ülkeyi Yönetmekle Ne İlgisi Var?

Cyprus Quality Assurance - Emre Olgun

Standart kelimesi kulağa teknik geliyor. Aslında çok basit bir şey.

Standart, bir işin doğru yapılmış sayılması için gereken şartların önceden yazılmış halidir.

"Temiz olsun" demek standart değildir. "Şu maddeden şu değerin altında olsun" demek standarttır. "Güvenli olsun" standart değildir. "Şu yükseklikte korkuluk olsun" standarttır. "Hızlı olsun" standart değildir. "On beş iş gününde sonuçlansın" standarttır.

Aradaki tek fark şu: birincisi tartışılır, ikincisi ölçülür.

Bütün mesele bu kadar. Gerisi ayrıntı.

Peki bunun ülke yönetimiyle ilgisi ne?

Bir ülkeyi yönetmek, aslında her gün verilen binlerce küçük kararın toplamıdır.

Bu ruhsat verilsin mi? Bu ürün ülkeye girsin mi? Bu bina oturulabilir mi? Bu ihaleyi kim kazandı? Bu öğretmen yeterli mi? Bu araç yola çıkabilir mi?

Bu kararların her biri iki şekilden biriyle verilir: ya önceden belirlenmiş bir ölçüte göre, ya da o an karar veren kişinin kanaatine göre.

Standart, birinci yolu mümkün kılan şeydir. Olmadığında ikinci yol tek seçenek olarak kalır.

Standardın yönetimde yaptığı beş iş

1. Tartışmayı bitirir. Ölçüt yazılıysa memur da vatandaş da aynı metne bakar. "Bence yeterli" ile "bence değil" karşı karşıya gelmez. Karar kişiselleşmez.

2. Herkese aynı davranmayı mümkün kılar. Aynı başvuru, aynı şartlarda, aynı sonucu verir. Tanıdığı olan ile olmayan arasındaki fark ortadan kalkar. Bu bir verimlilik meselesi olduğu kadar bir adalet meselesidir.

3. Devletin her yerde olmasını gerektirmez. Hiçbir devlet her işletmenin başında duramaz. Standartlı bir düzende iş bölünür: kuralı devlet koyar, uygulamayı işletme yapar, doğrulamayı bağımsız bir taraf üstlenir. Denetim böylece büyüyebilir. Standart yoksa denetim, ancak müfettiş sayısı kadar olur.

4. Kurumsal hafıza oluşturur. Yönetim değişince her şey sıfırlanmaz. Yeni gelen, bir öncekinin nasıl yaptığını yazılı bulur. Aksi halde her değişimde ülke aynı dersi baştan öğrenir — hem de aynı bedeli ödeyerek.

5. Öngörülebilirlik sağlar. Yatırımcı da esnaf da vatandaş da ne ile karşılaşacağını önceden bilir. Belirsizlik dünyanın her yerinde en pahalı maliyet kalemidir; kimse fiyatını göremediği bir riske girmek istemez.

Standart olmayınca ne oluyor?

Her karar yeniden pazarlık konusu haline geliyor.

Kuralı bilen değil, doğru kişiyi tanıyan hızlı ilerliyor.

İşini düzgün yapan işletme ile yapmayan aynı kefeye giriyor. Üstelik düzgün yapan daha çok masraf ettiği için dezavantajlı duruma düşüyor.

Bir sorun çıktığında sorumluluğun kimde olduğu belirlenemiyor, çünkü kimin neyi yapması gerektiği en baştan yazılmamış.

Ve en pahalısı: aynı hata tekrar tekrar yapılıyor. Kayıt tutulmadığı için ders çıkmıyor. Aynı kavşakta üçüncü kaza oluyor, aynı ihale üçüncü kez iptal ediliyor, aynı proje üçüncü kez yarım kalıyor.

Bizim durumumuz

Bu ülkenin kendi standart kurumu yok. Standardizasyon tarafında dışarıyla yapılan işbirlikleriyle idare ediyoruz.

Yasalarımız da standartlara yeterince atıf yapmıyor. Başka ülkelerde mevzuat "şu standarda uygun olacak" der; ölçüt böylece somutlaşır, denetleyen ve denetlenen aynı metne bakar. Bizde cümle çoğu zaman "uygun olacak" ile biter. Neye uygun, kime göre uygun — belirsiz kalır. O belirsizlik keyfiliğe alan açar.

Bunların üstünde de her şeyi besleyen bir alışkanlık var: günübirlik yönetim. Sorun büyüyene kadar bekle, büyüyünce en hızlı kapatan yamayı bul, bir sonrakine geç. Sürdürülebilirlik ise doğası gereği uzun düşünmeyi gerektirir.

Bunları yıllardır söylüyoruz. Söylemeye devam edeceğiz.

Ama beklemek bir strateji değil

İşin umut veren tarafı şu: standart yukarıdan gelmediğinde aşağıdan kurulabilir.

Kendi hizmet süresini ölçüp yayınlayan bir belediye. Tedarikçisinden izlenebilirlik isteyen bir market. Kazayı değil ramak kalayı da kaydeden bir şantiye. Kendi kalite taahhüdünü yazıp buna uyan bir klinik. Bunların hiçbiri yasa değişikliği beklemiyor.

Dünyanın çoğu yerinde sıra zaten böyle işledi: standartlar önce sektörlerde gönüllü olarak yerleşti, mevzuat arkadan geldi.

Devletin yapmadığı şey, bizim yapabileceklerimizi ortadan kaldırmıyor.

Yirmi beş yıldır yaptığımız iş bu: bir kurumun uluslararası kabul görmüş bir işleyişi anlamasını ve kendi yapısına yerleştirmesini sağlamak. Amaç duvara asılacak bir belge değil — belge sadece kanıt. Asıl olan, sistem kurulduktan sonra oradaki insanların işi gerçekten farklı yapıyor olması.